Görme engelli birine yardım etmek isteyenlerin ilk adımı, kişinin koluna girmek ya da onu yönlendirmek değil, desteğe ihtiyaç duyup duymadığını sormak olmalı. Türkiye Körler Vakfı, RNIB ve CNIB'nin rehberlerinde ortaklaşan yaklaşım, yardımın kişinin izni ve tercihleriyle şekillenmesi. Sokakta, toplu taşımada ve kapalı alanlarda doğru iletişim, kişinin hareketlerini kontrol etmeye çalışmadan destek sunmayı gerektiriyor.
Yardım etmeden önce sorun, yanıtı bekleyin
Beyaz bastonla yürüyen birinin mutlaka yardıma ihtiyacı olduğu düşünülmemeli. CNIB, görme engelli birçok kişinin farklı ortamlarda bağımsız hareket edebildiğini belirtiyor. Yardım teklifi kabul edilmediğinde ısrar etmek veya kişiyi takip ederek yönlendirmek yerine bu tercihe saygı gösterilmesi gerekiyor.
İlk temas için kendinizi tanıtıp "Yardım ister misiniz?" diye sormak yeterli. Yanıt olumluysa "Nasıl yardımcı olabilirim?" sorusuyla ihtiyaç netleştirilebilir. Kişinin yalnızca bir yön tarifi istemesi ile birlikte yürümeyi tercih etmesi aynı durum değil.
Görme engelli birine rehberlik ederken kolunuzu sunun
Türkiye Körler Vakfı'nın iletişim rehberi, birlikte yürürken görme engelli kişinin rehberlik eden kişinin koluna girmesini öneriyor. Kişiyi kolundan, omzundan veya kıyafetinden çekiştirmek doğru bir yardım yöntemi olarak görülmüyor.
Sense'in rehberlik önerileri de kontrolün destek alan kişide kalmasını esas alıyor. Hangi tarafta yürümeyi ve kolunuzu nasıl tutmayı tercih ettiğini sorun. Yürüme hızını birlikte belirleyin; acele ederek kişiyi peşinizden sürüklemeyin.
Dar geçitlerde iki kişilik alanı hesaba katın
Bir kapıdan ya da dar kaldırımdan geçerken yalnız kendi vücudunuzun sığacağı boşluğu düşünmeyin. Geçişin daraldığını önceden söyleyin ve kişinin tercihine göre ilerleyin. Sense, alçak dallar gibi baş hizasındaki engellerin de dikkate alınmasını öneriyor.
Yön tarifinde belirsiz ifadelerden kaçının
Milli Eğitim Bakanlığının iletişim materyalinde, görme engelli bireylere yön anlatırken "şurada" ve "ötedeki" gibi ifadeler yerine sağ ve sol gibi açık yönlerin kullanılması öneriliyor. Yalnızca parmakla işaret etmek, kişinin ihtiyaç duyduğu bilgiyi vermeyebilir.
Örneğin "Kapı sağınızda" veya "Önümüzde aşağı inen bir basamak var" gibi kısa açıklamalar kullanılabilir. RNIB, kaldırım ve basamaklara yaklaşırken bunların yukarı mı aşağı mı olduğunu belirtmeye dikkat çekiyor. Gereksiz ayrıntıya boğmadan, yaklaşan değişikliği zamanında anlatmak önem taşıyor.
Merdiven ve oturma alanında acele etmeyin
Merdivene gelindiğinde yürüyüşü yavaşlatın ve ilk basamaktan önce bilgi verin. Kişinin hazır olmasını bekleyin. Sense'in önerileri arasında, merdivenin başlangıcını ve bitişini haber vermek ve kişinin korkuluk tarafında ilerleyebilmesini sağlamak bulunuyor.
Bir sandalyeyi gösterirken kişiyi oturmaya zorlamak veya geriye doğru itmek yerine sandalyenin yerini ve yapısını tarif edin. RNIB, oturmadan önce sırtlık bölümünün bulunmasına yardımcı olunmasını öneriyor. Her fiziksel desteği kişinin tercihine göre sunun.
Beyaz bastona ve rehber köpeğe müdahale etmeyin
CNIB'nin uyarısına göre görme engelli kişiyi, beyaz bastonunu veya rehber köpeğini tutup çekmek yön duygusunu bozabilir ve tehlike yaratabilir. Birlikte hareket ederken bastonu kaldırmak, elinden almak ya da köpeği yönlendirmeye çalışmak yerine nasıl destek istendiğini sorun.
Desteği sona erdirirken de haber vermeden uzaklaşmayın. Bulunduğunuz yeri kısaca açıklayın ve ayrılacağınızı söyleyin. Böylece kişi konuşmanın veya birlikte yürüyüşün devam ettiğini düşünerek hareket etmez.
Doğrudan kişiye, normal ses tonuyla konuşun
Görme engelli bir kişinin yanında refakatçisi bulunması, soruların refakatçiye yöneltilmesini gerektirmez. Milli Eğitim Bakanlığının materyali doğrudan kişiyle iletişim kurulmasını, Türkiye Körler Vakfı ise küçümseyici bir üsluptan ve gereksiz yüksek sesle konuşmaktan kaçınılmasını öneriyor.
Günlük yaşamı destekleyen dijital araçlar hakkında bilgi için görme engelliler için telefon uygulamaları içeriğine de göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Yardımı kabul etmeyen kişiye tekrar teklif edilmeli mi?
Yanıtı kabul edin. Kişinin bağımsız hareket etmesi bir sorun değildir. Israr etmek yerine talep ederse destek sunun.
Görme engelli birinin kolundan tutmak doğru mu?
İzinsiz tutmak veya çekmek doğru değildir. Rehberlik isteniyorsa kendi kolunuzu sunun ve nasıl tutulacağını kişinin belirlemesine izin verin.
Her görme engelli aynı şekilde mi yardım ister?
Hayır. RNIB, her kişinin deneyiminin farklı olduğunu vurguluyor. Bir kişi için uygun olan desteğin başka biri için de uygun olduğu varsayılmamalı.
Kaynaklar: Türkiye Körler Vakfı iletişim rehberi, RNIB rehberlik önerileri, CNIB rehberlik bilgileri, Sense rehberlik önerileri ve MEB Engelli Bakım Hizmetlerinde İletişim.
Kapak görseli bu içerik için yapay zeka ile hazırlanmış temsili bir çizimdir.
