Otizm belirtileri çoğu zaman yaşamın ilk iki yılında, sosyal etkileşim ve iletişimdeki farklılıklarla fark edilir. En sık görülen erken işaretler şunlardır: 12 aylık olduğu halde ismine tepki vermemek, ilgisini çeken bir şeyi parmağıyla göstermemek, göz temasından kaçınmak ve tekrarlayan hareketler. Bu işaretlerden birkaçını görüyorsanız beklemek yerine çocuk psikiyatrisi ya da çocuk nörolojisi uzmanına başvurun.
Otizm bir hastalık değil, yaşam boyu süren nörogelişimsel bir farklılıktır. Erken tanı ve yoğun eğitimle çocukların gelişimi önemli ölçüde desteklenebilir.
Yaşa göre dikkat edilecek işaretler
6-12 ay: Sosyal gülümsemenin az olması, göz temasının kısa sürmesi, seslere ve ismine dönmemesi, el sallama gibi jestlerin görülmemesi.
12-18 ay: İlgisini çeken bir nesneyi parmağıyla göstermemek, gösterilen yere bakmamak, ilk kelimelerin gecikmesi, oyuncaklarla amaca uygun oynamak yerine onları sıraya dizmek ya da tekerleklerini çevirmek.
18-24 ay ve sonrası: "Mış gibi" oyun oynamamak, örneğin oyuncak bardaktan içiyormuş gibi yapmamak. Akranlarına ilgi göstermemek, kelimeleri anlamından bağımsız tekrar etmek, rutinler bozulduğunda aşırı tepki vermek.
Hangi yaşta olursa olsun daha önce kazanılmış konuşma ya da sosyal becerilerin kaybolması mutlaka değerlendirilmesi gereken bir işarettir.
Davranışlarda görülen diğer özellikler
- El çırpma, sallanma ya da kendi etrafında dönme gibi tekrarlayan hareketler
- Belirli konulara ya da nesnelere yoğun ve sınırlı ilgi
- Seslere, ışığa, dokunmaya ya da tatlara aşırı hassasiyet veya duyarsızlık
- Değişikliklere uyum sağlamakta zorlanma
Tarama ve tanı
Uzmanlar tüm çocukların 18 ve 24. aylarda otizm açısından taranmasını öneriyor. Bu taramada en sık kullanılan araçlardan biri, ebeveynlerin doldurduğu M-CHAT ölçeğidir. Türkiye'de de aile hekimleri çocuk izlemleri sırasında gelişimsel tarama yapıyor. Tarama bir tanı değildir. Riskli çıkan çocuklar uzman değerlendirmesine yönlendirilir ve tanıyı çocuk psikiyatristi koyar.
Tanı konduktan sonra
Otizmde temel yaklaşım erken ve yoğun özel eğitimdir. Çocuğa özel hazırlanan programlar iletişim, sosyal etkileşim ve günlük yaşam becerilerini hedefler. İlaçlar otizmin kendisini değil, eşlik eden uyku ya da dikkat sorunları gibi durumları tedavi etmek için kullanılır.
Tanıdan sonra çocuğunuz için ÇÖZGER alınabilir. Devlet destekli özel eğitim için engelli çocukların özel eğitim hakkı, okul süreci için kaynaştırma öğrencisi hakları yazılarımıza bakın. Aile olarak yararlanabileceğiniz destekler engelli yakını hakları yazımızda.
Sık sorulan sorular
Otizm kaç yaşında anlaşılır?
Belirtiler çoğunlukla 12-24 ay arasında fark edilir. Deneyimli uzmanlar 18-24 aylıkken tanı koyabilir, ancak bazı kişilerde tanı çok daha geç yaşlara kalabilir.
Geç konuşan her çocuk otizmli mi?
Hayır. Konuşma gecikmesinin birçok nedeni olabilir. Otizmde konuşma gecikmesine sosyal iletişimdeki farklılıklar eşlik eder.
Otizm tamamen geçer mi?
Otizm yaşam boyu sürer. Ancak erken ve yoğun eğitimle birçok çocuk iletişim ve bağımsız yaşam becerilerinde büyük ilerleme kaydeder.
Evde otizm testi yapılabilir mi?
Ebeveyn ölçekleri bir fikir verebilir ama tanı yerine geçmez. Endişeniz varsa aile hekiminizle konuşun.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Tanı için mutlaka bir uzmana başvurun.
