5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, Türkiye'de engelli haklarının temel çerçevesini çizen kanundur. 1 Temmuz 2005'te kabul edilen kanunun ilk adı "Özürlüler ve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun" idi, sonradan bugünkü adını aldı. Kanunun en çok başvurulan hükümleri ayrımcılık yasağı, makul düzenleme, erişilebilirlik, istihdam ve eğitimle ilgili maddeleridir.
Madde 3: Temel kavramlar
Kanun "engelli" kavramını, fiziksel, zihinsel, ruhsal ve duyusal yetilerinde çeşitli düzeyde kayıp bulunan ve bu nedenle topluma diğer bireylerle eşit şartlarda katılımı kısıtlanan kişi olarak tanımlar. Tanımda dikkat çeken nokta, engelliliğin yalnızca bireydeki kayıpla değil, toplumsal ortamdaki engellerle birlikte ele alınmasıdır. Aynı maddede doğrudan ve dolaylı ayrımcılık, erişilebilirlik ve makul düzenleme gibi kavramlar da tanımlanır.
Madde 4/A: Ayrımcılık yasağı
Bu madde açık bir hüküm koyar: doğrudan ve dolaylı ayrımcılık dahil olmak üzere engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılık yasaktır. Eşitliği sağlamak için engellilere yönelik makul düzenlemelerin yapılması gerekir. Engellilerin haklardan tam ve eşit yararlanmasını sağlamak için alınan özel tedbirler ise ayrımcılık sayılmaz. Kısacası engelli kontenjanı ya da vergi indirimi gibi pozitif tedbirler kanunun ruhuna uygundur.
Madde 4/B: Topluma dahil olma
Kanun, engellilerin bağımsız yaşamalarını ve topluma tam katılımlarını kolaylaştıracak tedbirlerin alınmasını öngörür. Bakım hizmetlerinde de öncelik, kişinin kendi yaşam ortamında desteklenmesidir.
Madde 7 ve geçici maddeler: Erişilebilirlik
Kamu binaları, açık alanlar, toplu taşıma ve bilgi ve iletişim hizmetlerinin engelliler için erişilebilir olması kanunla güvence altındadır. Kanunun geçici maddeleri mevcut yapıların ve toplu taşıma araçlarının erişilebilir hale getirilmesi için süreler belirlemiş, her valilik bünyesinde erişilebilirlik izleme ve denetleme komisyonu kurulmasını öngörmüştür. Uygulamanın ayrıntılarını erişilebilirlik yönetmeliği yazımızda anlattık.
Madde 14: İstihdam
İşe alımda; iş seçiminden başvuru formlarına, seçim sürecinden çalışma koşullarına kadar hiçbir aşamada engellilerin aleyhine ayrımcı uygulamada bulunulamaz. İşveren, engelli çalışan için gerekli makul düzenlemeleri yapmakla yükümlüdür. Genel iş piyasasında istihdamı güç olan engelliler için korumalı işyerleri öngörülmüştür. Haklarınızın tamamı engelli çalışan hakları yazımızda.
Madde 15 ve 16: Eğitim
Kanunun en net cümlelerinden biri eğitimle ilgilidir: hiçbir gerekçeyle engellilerin eğitim alması engellenemez. Engelli çocuklar, gençler ve yetişkinler özel durumları dikkate alınarak bütünleştirilmiş ortamlarda eşit eğitim hakkına sahiptir. Türk İşaret Dili sisteminin oluşturulması da bu bölümde düzenlenir. Okuldaki karşılığını kaynaştırma öğrencisi hakları yazımızda anlattık.
Kanunun uluslararası dayanağı olan sözleşmeyi ise BM Engelli Hakları Sözleşmesi yazımızda ele aldık.
Sık sorulan sorular
5378 sayılı Kanun ne zaman çıktı?
Kanun 1 Temmuz 2005'te kabul edildi ve 7 Temmuz 2005'te Resmi Gazete'de yayımlandı.
Ayrımcılığa uğrarsam nereye başvururum?
Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu'na başvurabilir ya da yargı yoluna gidebilirsiniz.
Makul düzenleme ne demek?
Engelli bireyin bir haktan eşit yararlanabilmesi için, orantısız yük getirmeyen gerekli değişiklik ve uyarlamaların yapılmasıdır. Rampa, uygun çalışma masası ya da esnek mesai buna örnektir.
Kanunun tam metnine nereden ulaşırım?
Güncel metni Mevzuat Bilgi Sistemi'nde ya da Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın sitesinde bulabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez.
